Paulina Patocka-Grania

  Psycholog specjalność- kliniczna

Wielu rodziców dzieci z zaburzeniem ze spektrum autyzmu doświadcza sytuacji, w których dziecko nie reaguje na prośby, nie wykonuje poleceń lub sprawia wrażenie, jakby ignorowało to, co się do niego mówi. Takie sytuacje mogą budzić frustrację, niepokój i poczucie bezradności. Warto jednak pamiętać, że brak reakcji na polecenia nie zawsze oznacza brak chęci współpracy czy zachowanie „na złość”.

W przypadku dzieci w spektrum autyzmu trudności z wykonywaniem poleceń często wynikają ze specyficznego sposobu przetwarzania informacji, komunikacji oraz odbierania bodźców z otoczenia .  Aby skutecznie wspierać dziecko, warto najpierw zrozumieć możliwe przyczyny takiego zachowania.

Dlaczego dziecko z autyzmem może nie wykonywać poleceń?

Trudności ze zrozumieniem komunikatu

Niektóre dzieci w spektrum autyzmu mają trudności z rozumieniem języka, szczególnie gdy polecenia są długie, złożone lub zawierają pojęcia abstrakcyjne.

Przykładowo polecenie: „Posprzątaj pokój i przygotuj się do wyjścia” może być dla dziecka zbyt złożone. Znacznie łatwiejsze może okazać się podzielenie zadania na mniejsze kroki:

-schowaj klocki,

-włóż książki na półkę,

-załóż buty,

Im bardziej konkretny komunikat, tym większa szansa, że dziecko zrozumie oczekiwania dorosłego.

Trudności z koncentracją uwagi

Dziecko może być skupione na swojej aktywności lub zainteresowaniach i po prostu nie zauważyć, że ktoś do niego mówi. Nie oznacza to lekceważenia rodzica. Często oznacza to, że uwaga dziecka jest silnie skoncentrowana na czymś innym.

Dlatego przed wydaniem polecenia warto upewnić się, że dziecko zwróciło uwagę na osobę mówiącą.

Dziecko może być skupione na odbieraniu lub filtrowaniu bodźców

Dzieci w spektrum autyzmu często inaczej odbierają informacje płynące z otoczenia. Dla niektórych nawet zwykłe dźwięki, światło czy ruch wokół mogą być bardzo intensywne i wymagać dużego wysiłku w przetwarzaniu.

Zdarza się również sytuacja odwrotna – dziecko może być tak skupione na określonym bodźcu, że trudno jest mu przenieść uwagę na komunikat kierowany przez rodzica. Może wpatrywać się w wirującą zabawkę, obserwować szczegół otoczenia lub koncentrować się na odczuciach płynących z własnego ciała.

W takich sytuacjach brak reakcji na polecenie nie musi oznaczać nieposłuszeństwa. Dziecko może po prostu nie mieć zasobów, aby jednocześnie przetwarzać bodźce z otoczenia i słuchać kierowanych do niego komunikatów.

Trudności z elastycznością

Dla wielu dzieci w spektrum ważna jest przewidywalność i stałość. Jeśli polecenie wymaga przerwania ulubionej aktywności lub zmiany planu, wykonanie go może być szczególnie trudne.

Przejścia między aktywnościami bywają dla dzieci z autyzmem dużym wyzwaniem i często wymagają dodatkowego wsparcia.

Trudności w zakresie funkcji wykonawczych

Funkcje wykonawcze odpowiadają między innymi za planowanie działań, organizację zachowania, kontrolę uwagi oraz rozpoczynanie wykonywania zadań.

Dziecko może rozumieć polecenie i chcieć je wykonać, ale mieć trudność z rozpoczęciem działania bez dodatkowej pomocy lub wskazówki. Z perspektywy rodzica może wyglądać to tak, jakby dziecko ignorowało polecenie, podczas gdy w rzeczywistości doświadcza trudności organizacyjnych.

Brak wystarczającej motywacji do wykonania polecenia

Czasami dziecko rozumie polecenie, słyszy je i jest w stanie je wykonać, ale nie widzi powodu, dla którego miałoby to zrobić. Dotyczy to szczególnie sytuacji, gdy wykonanie zadania wiąże się z przerwaniem przyjemnej aktywności lub wymaga większego wysiłku.

Warto pamiętać, że motywacja do działania wygląda różnie u różnych dzieci. To, co dla jednego dziecka będzie naturalnie wzmacniające, dla innego może nie mieć większego znaczenia. Dzieci w spektrum autyzmu często mają specyficzne zainteresowania i preferencje, które mogą wpływać na ich gotowość do podejmowania określonych aktywności.

Nie oznacza to, że dziecko jest leniwe lub celowo odmawia współpracy. Czasami potrzebuje jasnego celu, przewidywalnych konsekwencji lub dodatkowego wsparcia, aby podjąć działanie.

Jak wspierać dziecko w wykonywaniu poleceń?

Mów krótko i konkretnie

Krótkie komunikaty są zwykle łatwiejsze do zrozumienia niż długie wyjaśnienia. Warto używać prostych słów i przekazywać jedną informację na raz.

Wydawaj jedno polecenie na raz

Zamiast kilku instrukcji jednocześnie warto skupić się na jednym zadaniu. Dziecku łatwiej jest przetworzyć pojedynczy komunikat niż kilka oczekiwań przekazanych równocześnie.

Wspieraj komunikację wizualnie

Niektórym dzieciom pomagają obrazki, plany aktywności, listy zadań lub harmonogram dnia. Informacje przedstawione w formie wizualnej często są łatwiejsze do zrozumienia i zapamiętania.

Doceniaj wysiłek i buduj motywację

Pomocne może być zauważanie starań dziecka, uwzględnianie jego zainteresowań oraz dzielenie trudniejszych zadań na mniejsze etapy. Budowanie poczucia sprawczości i sukcesu często zwiększa gotowość dziecka do współpracy.

Zwracaj uwagę na możliwe przeciążenie

Jeżeli dziecko jest zmęczone, zestresowane lub przeciążone , wykonywanie poleceń może być znacznie trudniejsze. 

Kiedy warto skonsultować się z psychologiem?

Jeżeli trudności z wykonywaniem poleceń pojawiają się często, wpływają na codzienne funkcjonowanie rodziny lub budzą niepokój rodziców, pomocna może być konsultacja psychologiczna.

Podczas spotkania można wspólnie przyjrzeć się możliwym przyczynom zachowania dziecka, zrozumieć jego potrzeby oraz opracować strategie wsparcia dopasowane do konkretnej sytuacji.

Każde dziecko rozwija się we własnym tempie i ma indywidualny sposób komunikowania swoich potrzeb. Zrozumienie przyczyn trudności jest często pierwszym krokiem do budowania skutecznej współpracy i wzmacniania relacji między dzieckiem a rodzicem.

Kiedy dziecko nie reaguje na polecenie, warto zastanowić się nie tylko nad tym, co zostało powiedziane, ale również nad tym, jakie bodźce działały na dziecko w danym momencie, czy rozumiało komunikat, czy było gotowe do zmiany aktywności oraz czy miało wystarczającą motywację do działania.

Czasami to właśnie te czynniki są główną przyczyną braku reakcji, a nie brak chęci współpracy.

Paulina Patocka-Grania

e -mail: pppaulinapatocka@gmail.com